Diagnostiek

De klachten en klinische tekenen die geassocieerd kunnen zijn met anemie zijn meestal aspecifiek. De anamnese en het lichamelijk onderzoek kunnen aanwijzingen geven voor de aard van de anemie. Vaak is de uitslag van het laboratoriumonderzoek leidend voor de anamnese en het lichamelijk onderzoek. Diep eventueel de anamnese uit en doe op indicatie lichamelijk onderzoek.

Anamnese

Met het oog op een mogelijke ijzergebreksanemie: is er recent bloedverlies (plaats, ernst, recente bloeddonatie)?

  • Bij patiënten ouder dan 50 jaar (arbitrair), ter opsporing van gastro-intestinale maligniteiten:
    • Is er algehele malaise of onbedoeld/onverklaard gewichtsverlies (5% gewichtsverlies binnen 1 maand of 10% binnen 6 maanden)?
    • Zijn er maagklachten; is er haematemesis; aanhoudend braken; een stoornis of pijn bij voedselpassage; melaena?
    • Heeft de patiënt buikklachten; is er rectaal bloedverlies of bloed vermengd met de ontlasting; een veranderd defecatiepatroon; komen colorectale maligniteiten voor bij eerstegraads familieleden jonger dan 70 jaar?

Met het oog op een mogelijke anemie door vitamine B12– of foliumzuurdeficiëntie:

  • Is er een afwijkend voedingspatroon (veganisme; deficiënte voeding bij overmatig alcoholgebruik)?
  • Is er een bekend potentieel opnameprobleem, bijvoorbeeld ten gevolge van inflammatoire darmziekte (IBD), maag- of darmresectie?
  • Gebruikt de patiënt metformine of protonpompremmers?

Met het oog op een mogelijke anemie door een chronische ziekte of infectieziekte:

  • Heeft de patiënt een aandoening die een anemie door een chronische ziekte tot gevolg kan hebben, of heeft hij de afgelopen maand een infectieziekte doorgemaakt?

Met het oog op mogelijke hemoglobineopathieën:

  • Behoort de patiënt tot een risicogroep voor hemoglobinopathieën? Komen erfelijke vormen van anemie (hemoglobinopatieën) voor bij eerste- en tweedegraads familieleden?

Met het oog op een mogelijke hematologische aandoening:

  • Is er algehele malaise of onbedoeld/onverklaard gewichtsverlies (5% gewichtsverlies binnen 1 maand of 10% binnen 6 maanden)?

Lichamelijk onderzoek

De specialist ouderengeneeskunde onderzoekt bij anamnestische maag- en/of buikklachten de buik door middel van inspectie, auscultatie en palpatie; in geval van buikklachten verricht hij een rectaal toucher. Bij algehele malaise en/of gewichtsverlies gaat de specialist ouderengeneeskunde, met het oog op een hematologische aandoening, na of er sprake is van icterus, vergrote lymfeklieren (hals, oksels, liezen), een vergrote lever of milt.

Aanvullend onderzoek

Indien er positieve bevindingen zijn bij anamnese en/of lichamelijk onderzoek en de wens van de patiënt is om de oorzaak te achterhalen en verdere behandelingen te ondergaan, wordt geadviseerd om nadere laboratoriumdiagnostiek te verrichten volgens het NHG stroomschema uit de NHG Standaard Anemie1.
Het aanvullend onderzoek bestaat altijd uit bepaling van MCV en ferritine. Op basis van gegevens uit de anamnese en de voorgeschiedenis kan de specialist ouderengeneeskunde besluiten direct ook de volgende gerichte bepalingen aan te vragen:

  • bij vermoeden van anemie door een (chronische) ziekte of infectieziekte: bezinkingssnelheid erytrocyten (BSE), ijzer, transferrine en geschatte glomerulaire filtratiesnelheid (estimatedglomerularfiltrationrate, eGFR), trombocyten en leukocyten;
  • bij vermoeden van een anemie door een vitamineB12- en/of foliumzuurdeficiëntie: vitamine B12, foliumzuur, reticulocyten en lactaatdehydrogenase (LDH);
  • bij vermoeden van een hemoglobinopathie: Hb-elektroforese of –chromografie, eventueel in combinatie met DNA-onderzoek (afhankelijk van het regionale laboratorium) en erytrocyten.

Als uit de laboratoriumuitslagen blijkt dat er geen sprake is van zowel een verlaagd ferritine als een verlaagd MCV (wijzend op ijzergebreksanemie, (zie evaluatie)), en ook de uitslagen van de gerichte bepalingen geen of onvoldoende verklaring voor de anemie opleveren, overweegt de specialist ouderengeneeskunde alsnog alle hierboven genoemde bepalingen aan te vragen om tot een verklaring van de anemie te komen (hemoglobinopathiediagnostiek alléén op indicatie en niet als screening).
Meestal heeft de specialist ouderengeneeskunde ook de mogelijkheid om bij het regionale laboratorium zogeheten ‘reflexdiagnostiek bij anemie’ aan te vragen via het probleemgeoriënteerde aanvraagformulier. Hierbij kruist de specialist ouderengeneeskunde niet de gewenste specifieke bepalingen aan, maar bijvoorbeeld ‘anemiediagnostiek’. Het laboratorium zal dan vervolgens reflexmatig meerdere bepalingen tegelijk uitvoeren of automatisch doortesten als de uitslagen van een eerste, beperkte, set tests daarom vragen.